Skip to main content Scroll Top

Historia regionu Górnego Považia

Zamek w Bystrzycy

Historia regionu Górnego Považia jest ściśle związana z zamkiem w Bystrzycy. Na prawym brzegu rzeki Wał, około 3 kilometrów na północ od Považskiej Bystrzycy, na wysokości 497 metrów n.p.m., na wapiennej skale wznosi się zamek Považský, zwany również zamkiem Bystrický lub zamkiem Bystrica. Zamek został zbudowany w XIII wieku po najazdzie Tatarów na Węgry i pełnił funkcję zamku królewskiego. Ze względu na swoje strategiczne położenie stanowił część systemu fortyfikacji środkowej części regionu Považie. Na początku XIV wieku zamek przejął Matúš Čák Trenčiansky, za którego panowania, w 1316 roku, odnotowano również pierwszą pisemną wzmiankę o zamku. Spośród kolejnych właścicieli najbardziej zapisały się w historii zamku rycerze-rozbójnicy – bracia Rafael i Jan Podmaniccy, którzy osiągnęli szczyt władzy w 1540 roku, kiedy to pod ich przywództwem cała północna część komitatu trenčiańskiego stała się niezależna (zajęli zamki od Nového Mesta przez Košec, Lednicę, Hričov aż po Budatín). Od drugiej połowy XVI wieku zamek należał do rodziny Balassów, którzy przeprowadzili przebudowę i remonty, ale ostatecznie opuścili zamek. Koniec jego świetności nastąpił w 1698 roku, kiedy to wojska cesarskie częściowo go zburzyły i podpaliły z obawy przed zajęciem przez powstańców. Od 1714 roku zamek był własnością rodziny Sapáriovcov, którzy również nie korzystali z niego, dlatego stopniowo popadał w ruinę.

Niezwykle cennym świadectwem życia wewnętrznego miasteczka jest dokument zatytułowany „Articuli Podmanickyani” z 2 stycznia 1506 r., w którym Jan Podmanicki ustanawia w 30 artykułach statut gminy miasta Bystrica. Wspomina się w nim między innymi o cechach: rzeźniczym, tkackim, szewskim oraz o istnieniu szkoły „ludowej”. Považská Bystrica była wraz z Varínem jedynym miastem na Słowacji, w którym jako wyłączny język mistrzów cechowych używano języka słowackiego. W 1571 roku król Maksymilian dodał do dwóch istniejących jarmarków jeszcze dwa: w święto Trzech Króli oraz w święto Trójcy Świętej. W 1656 r. władca Ferdynand III przyznał miastu kolejne przywileje, potwierdzając jarmarki w poniedziałek po Niedzieli Kwiatowej oraz w dniu św. Wawrzyńca. Na prośbę mieszkańców właściciele ziemscy potwierdzili jeszcze stare prawo do sprzedaży napojów alkoholowych w czasie jarmarku oraz zezwolili na budowę jednej piły w górnym młynie. W 1716 roku rozpoczęto systematyczne rejestrowanie spraw gminnych w tzw. „Protocolum privilegiati oppidi vagh Besterze”. Z zapisów dowiadujemy się, że na czele miasta stał burmistrz, wybierany zgodnie z tradycją w dniu św. Jerzego, sprawy prawne załatwiał wybrany notariusz, a majątkiem miasta zarządzał gminny gospodarz – gazda. Miasto zatrudniało również leśniczych, pasterzy i strażnika. XIX wiek można z punktu widzenia miasta nazwać stuleciem nieszczęść. Miasteczko nękały powodzie, pożary i epidemie. Z dokumentów z tamtego okresu dowiadujemy się na przykład, że:

„Od 23 do 26 sierpnia 1813 roku przez cztery dni nieustannie padało, co spowodowało wylewanie rzeki Wał. Woda płynąca w dół rzeki porywała mosty, drzewa, całe domy, ludzi i zwierzęta gospodarskie. Straty wyniosły miliony, a w Považskiej Bystricy zginęło ponad sto osób.”

„6 sierpnia 1831 r. cholera pochłonęła pierwsze ofiary wśród mieszkańców miasta i ustąpiła dopiero 14 września 1831 r. Łącznie zginęło 135 osób”.

„W 1832 roku spłonęła jedna część miasta, a w 1834 roku – druga część.”

„15 lutego 1858 roku o godz. 20:00 w okolicy zamku w Bystrzycy miało miejsce silne trzęsienie ziemi, w wyniku którego zawaliła się również wieża zamkowego więzienia”.

Ustawa z 1886 roku zniosła wszelkie przywileje różnicujące gminy; Považská Bystrica, jako miasteczko poddańcze, utraciła na mocy tej ustawy swój status i stała się małą gminą, jednak tylko do 1 marca 1914 roku. Kongregacja powiatowa w Trenčínie podniosła ją do rangi dużej gminy. Rozwój życia społecznego nastąpił dopiero po 1918 roku. Powstawały różne stowarzyszenia, szkoły i mniejsze przedsiębiorstwa. Dużym atutem dla miasta było przeniesienie produkcji bratysławskiej fabryki amunicji firmy Roth. Kamień węgielny pod budowę nowego zakładu położono 7 lipca 1929 roku. Nowe możliwości zatrudnienia i rosnąca liczba mieszkańców wiązały się również z budową mieszkań oraz obiektów kulturalnych, socjalnych i sportowych. W czasie II wojny światowej rozwój Považskiej Bystricy osiągnął taki poziom, że gmina postanowiła wystąpić o nadanie jej statusu miasta, który został jej przyznany przez Zgromadzenie Pełnomocników na posiedzeniu 25 czerwca 1946 r. W 1948 roku Považská Bystrica stała się miastem powiatowym.

Całkowita przebudowa starego miasta na nowe, która miała miejsce w latach 70. i 80., zmieniła jego charakter. Powstały nowe osiedla mieszkaniowe, pojawiły się różne obiekty hotelowe i gastronomiczne, a także zrekonstruowano miejską infrastrukturę komunikacyjną i parkingi.

Kalwaria

Kalwaria wzniesiona na wzgórzu zwanym Háj stanowi ważny zabytek historyczny miasta Považská Bystrica. Ponieważ większość dokumentów archiwalnych zaginęła lub została skradziona, historię Kalwarii możemy poznać jedynie fragmentarycznie. Podstawowym źródłem informacji o tym zabytku była księga „Protocolon privilegiati oppidi Vágh-Beszterce fieri curvit anno 1716”, w której odnotowano wydarzenia z historii Považskiej Bystricy aż do lat 70. XIX wieku. Inicjatywę budowy Kalwarii przejęło miasto wraz z czołowymi mieszczanami. W pierwszym etapie budowy wzniesiono kaplicę św. Marii Magdaleny oraz rzeźbę przedstawiającą Ukrzyżowanie. W drugim etapie powstały kaplice poszczególnych stacji. W 2014 roku miasto rozpoczęło prace renowacyjne, w ramach których odnowiono kaplicę św. Marii Magdaleny, przeprowadzono renowację poszczególnych stacji Drogi Krzyżowej oraz dodano nowe chodniki i zieleń, tak aby kalwaria mogła służyć swojemu pierwotnemu przeznaczeniu.

Muzea w mieście Považská Bystrica

Muzeum w Hornom Moštencu powstało w 2011 roku, po tym jak mieszkańcy tej dzielnicy, pragnąc zachować fragment historii, postanowili uratować niszczejącą drewnianą chatę z 1932 roku. Stopniowo udało się zgromadzić w muzeum wiele starych fotografii, dokumentów oraz ponad 200 eksponatów, które przybliżają zwiedzającym historię, tradycje i zwyczaje przodków tej dzielnicy. Muzeum składa się z trzech części – kuchni, sypialni oraz pomieszczenia z narzędziami gospodarczymi. Możemy nie tylko wziąć udział w zwiedzaniu muzeum z fachowym komentarzem, ale także w regularnie organizowanych tu wydarzeniach, np. w tradycjonalnych zabawach, karnawale, dawnej kolacji bożonarodzeniowej, pleceniu biczów czy malowaniu pisanek.

Prywatne muzeum miłośnika historii Ladislava Janecha w Považskiej Teplej składa się z pięciu sal, w których prezentowane są eksponaty gromadzone przez niego od 1988 roku. W muzeum możemy obejrzeć znaleziska archeologiczne, minerały, monety i różne środki płatnicze od czasów starożytnego Rzymu aż po współczesność, a także wyroby dawnych rzemiosł, różnorodne narzędzia, za pomocą których pracowano i zarabiano na życie, fragmenty odzieży i tym podobne.

Gmina Nimnica

Na terenie dzisiejszej gminy Nimnice znajdowało się osiedle z okresu kultury latyńskiej oraz kultury puchowskiej z czasów rzymskich. Wieś ta pojawia się w źródłach w 1408 r. jako Nywnycze, w 1469 r. jako Newnicze, w 1598 r. jako Nywnicza, a w 1773 r. jako Okrut Nemnica. Należała do majątku Lednica, a jej część do szlachty ziemskiej. W 1598 r. liczyła 39 domów, w 1720 r. miała 15 podatników, w 1784 r. liczyła 54 domy, 64 rodziny i 306 mieszkańców, w 1828 r. liczyła 31 domów i 369 mieszkańców. Istotnym wydarzeniem dla gminy była budowa zapory „Priehrada mládeže”, obecnie Nosice, która rozpoczęła się w 1949 r. i została ukończona w 1957 r. Podczas budowy zbiornika wodnego przy odwiertach odkryto niezwykłe źródło, z którego wypływała słona i szumiąca woda. Z tego powodu rozpoczęto budowę uzdrowiska, które ukończono w 1959 roku. Uzdrowisko stopniowo się rozrastało, aż osiągnęło obecny kształt.

Zbiornik wodny Nosice, w tle uzdrowisko Nimnica

Gmina Papradno

Pierwsza pisemna wzmianka o Papradnie pochodzi z 1525 roku, jednak w jego dolinie ludzie mieszkali już w późnej epoce kamienia łupanego, o czym świadczą znaleziska fragmentów szlifowanego topora. Jednak większa fala osadnictwa, głównie w ramach kolonizacji wołoskiej, nastąpiła dopiero w XIV–XVI wieku, kiedy to Papradno stanowiło część feudalnego majątku Bytcza. W XV wieku wieś – wówczas jako obszar gminny – oddzieliła się od pierwotnego obszaru gminnego Veľká Jasenica. Symbolem tego osadnictwa jest zachowany odcisk z 1757 roku – herb przedstawiający stojącego barana na łące, którego sołtysi używali jeszcze przez wiele lat. W 1619 roku we wsi zbudowano kamienny młyn, a wkrótce potem walchownię do obróbki tkanin wełnianych. W XIX wieku funkcjonowała tu lokalna destylarnia, a według niektórych źródeł znajdowała się tu również niewielka hrabiańska fabryka papieru.

Gmina Horná Mariková

Osadnictwo na terenie gminy sięga naprawdę odległych czasów, o czym świadczy znalezisko kamiennego topora w osadzie Stolečné, a także inne znaleziska ceramiki, zbroi, narzędzi i starożytnej biżuterii. Pierwsza pisemna wzmianka o gminie pochodzi z roku 1231. Do 1954 roku istniała jedynie gmina o nazwie Mariková, w tym to roku nastąpił podział administracyjny gminy na Dolną i Górną Marikową. Pierwotni mieszkańcy pozostawali pod wpływem kolonizacji wołoskiej; oprócz specjalnych przywilejów i praw mieli również swojego wojewodę, który przez pewien czas tu rezydował. Wołosi przeszli później na bardziej osiadły tryb życia. Zajmowali się rolnictwem, głównie hodowlą bydła i owiec, a także pozyskiwaniem, sprzedażą i obróbką drewna. Częściowo zachował się również charakterystyczny dialekt marikowski. Warunki życia we wsi były bardzo trudne, wymagały od mieszkańców dużej dozy odporności, wytrwałości i pomysłowości. W pierwszych latach po powstaniu I Republiki Czechosłowackiej wielu mieszkańców wyjeżdżało za granicę, a krajami docelowymi były głównie Ameryka, Francja i Czechy. Obecnie charakter miejscowości zmienia się w kierunku obszaru turystyczno-rekreacyjno-wypoczynkowego. W miejscowości na stałe zamieszkałych jest zaledwie 240 domów, a ponad 540 budynków służy obecnie jako domki letniskowe, chaty i pensjonaty.

Gmina Vrchteplá

Pierwsza znana wzmianka pisemna o tej miejscowości pochodzi z roku 1351. Jest to dokument, w którym król Ludwik I nakazał kapitule nitryjskiej, aby powierzyła Mikołajowi, synowi Adriana z Podmanína, oraz Pawłowi, synowi Tanaka z Teplej, posiadanie majątku leśnego zwanego Lúčka. W XV i XVI wieku wieś kilkakrotnie zmieniała nazwę: od pierwotnej Werch, przez Toppla, aż po Wrchtepla w 1598 roku, kiedy to we wsi stało zaledwie 18 domów. Współczesna historia miejscowości jest związana z wydarzeniami Słowackiego Powstania Narodowego (SNP), podczas którego w pobliżu miejscowości toczyły się ciężkie walki między partyzantami a Niemcami.

Gmina Záskalie

Chonkakwmegye – tak inaczej nazywano Záskalie według dokumentów pisemnych z 1379 roku. Początkowo wieś należała przede wszystkim do równorzędnych rodów Záskalskich, Zamarowskich, Klobušickich i Podmanickich, później – podobnie jak okoliczne wioski – została przejęta przez panstwo dzisiejszej Považskiej Bystrzycy. Mieszkańcy Záskalia zajmowali się w przeszłości głównie rolnictwem, wyrębem lasów oraz przewozem towarów.

Gmina Pružina

Teren gminy był zamieszkany już w IX wieku. W pobliskiej miejscowości Mesciská znajdują się dziś pozostałości grodziska, które niegdyś stanowiło ważne lokalne centrum przodków mieszkańców gminy. Pierwsza pisemna wzmianka o Pružinie pochodzi z 1272 roku, kiedy to wieś należała do majątku Košeca. W XIII wieku przeszła w posiadanie rodzin szlacheckich Pružinskich i Lieskovskich. Pružina była typową górską wioską, której mieszkańcy utrzymywali się przede wszystkim z hodowli owiec i bydła, rolnictwa oraz pozyskiwania drewna. Jej historię uzupełniają zabytki kulturowe i historyczne oraz wybitne osobistości, które tu działały.

Gmina Plevník – Drienové

Aż do 1952 roku Plevník – Drienové istniało jako dwie gminy: Plevník, o którym po raz pierwszy wspomniano w dokumentach historycznych w 1354 roku, oraz Drienové, młodsze o ponad 100 lat. Obie podległe gminy należały do majątku Považskobystrického, nad którym górował zamek Považský. Życie w Plevníku skupiało się głównie na rolnictwie. Działał tu nawet słodownik, dzięki któremu wieś uzyskała prawo do warzenia piwa. W XVI wieku Plevník odnotował szybki rozwój – podczas gdy w 1564 roku stało tu 8 domów poddanych i 2 domy libertynów zwolnionych z obowiązków poddańczych, do 1598 roku liczba domów wzrosła aż do 27. Natomiast we wsi Drienové z biegiem czasu było więcej wolnych mieszkańców niż poddanych, którzy zajmowali się rzemiosłem. Od XV wieku rozwijała się przede wszystkim dzięki swojemu idealnemu położeniu. Droga wzdłuż Wału, prowadząca na Morawy, do Polski i na Węgry, znana była również jako szlak handlowy i wojskowy.